Τα σταμναγκάθια της αφθονίας
Από την ΚΑΤΕ ΚΑΖΑΝΤΗ
Ο δυτικός κόσμος διακρίνεται -και τούτο δεν τέλειωσε, παρά την κρίση- από την οικονομία του πλεονάσματος, της αφθονίας και της υπερβολής. Ακόμα κι αν αυτά δεν αφορούσαν αρχικά το σύνολο των ανθρώπων, στον ενήδονο και τρυφηλό βίο, μεταπολεμικά και προϊόντος του χρόνου, συμμετείχαν όλο και
περισσότερες πληθυσμιακές ομάδες. Κανείς πια δεν πέθαινε από την πείνα, αλλά, αντιθέτως από την πολυφαγία. Και, επιπροσθέτως, η φτώχεια επανοηματοδοτήθηκε: έπαψε πια να ορίζεται από τη σπάνη των στοιχειωδών όπως το ψωμί και κατέληξε, όχι άδικα, να σημαίνει την έλλειψη πρόσβασης στο παντεσπάνι. Παρ’ όλα αυτά, ο πλούτος, αντί να πνευματοποιήσει τον σύγχρονο κόσμο, τον εκκοσμίκευσε. Ο μοντέρνος άνθρωπος ζει με τις αισθήσεις. Κι εκεί όπου αρχίζουν οι αισθήσεις, λέει ο Φόιερμπαχ, σταματούν η θρησκεία και η φιλοσοφία. Με τις αισθήσεις λοιπόν να πρωταγωνιστούν, πνευματοποιούνται υλικά αγαθά, τα οποία μάλιστα ανήκουν στην κατηγορία των στοιχειωδών.
Έτσι, το φαγητό δεν είναι πια το απόλυτο μέσο επιβίωσης του ανθρώπινου σώματος και μόνον τούτο, αλλά γύρω του αναπτύσσεται ένας ολόκληρος πολιτισμός. Δεν είναι βέβαια αυτό πρωτοφανές. Στις χώρες των –ληστρικών- αυτοκρατοριών, στις αυλές των ανακτόρων συνωστίζονταν μαζί, και στο ανάστημα των μουσουργών και των άλλων καλλιτεχνών, μάγειροι, οι οποίοι διαμόρφωναν τις λεγόμενες κουζίνες υψηλής γαστρονομίας, την ώρα που ο λαός αρκούνταν σε ρίζες και χόρτα του βουνού.
Η σημασία που έδιναν, σε άλλες εποχές, οι επονομαζόμενοι αριστοκράτες στην τέρψη του ουρανίσκου τους απέκτησε, ως φαινόμενο, επιδημικές διαστάσεις πλήττοντας τον μοντέρνο άνθρωπο. Αν σε παλαιότερες εποχές το τραπέζι και το στομάχι του καθενός μαρτυρούσε την κοινωνική του καταγωγή, την ταξική του δηλαδή προέλευση, σήμερα μοιάζει να δείχνει πολλά περισσότερα: από την ποιότητα ή όχι των αισθητικών κριτηρίων του ανθρώπου, κοινώς χοντροκομμένο ή μη γούστο, και την πολιτική του πεποίθηση έως την ψυχική του κατάσταση. Λεπτές γεύσεις, πολιτικά ορθόδοξες ή μη τροφές και βουλιμία ή ανορεξία, μια ολόκληρη κουλτούρα αναπτύσσεται γύρω το πρωτογενές και το αυτονόητο.
Και, φυσικά, ένα καταναλωτικό όργιο: προϊόντα κάθε λογής, από κάθε τόπο, προς βρώση και τέρψη, αλλά και εκδόσεις, τόνοι χάρτου με συνταγές, συμβουλές κ.ο.κ. προς πάντα ενδιαφερόμενο. Αν όλα τούτα τα παρελκόμενα του φαγητού συνόδευαν την άλλη πολύτιμη για τη συνέχεια του είδους πράξη, αυτήν της αναπαραγωγής, μπορούμε να φανταστούμε τις συνέπειες για την ανθρώπινη ηθική και τον πολιτισμό. Μοντερνισμός, κατά Φουκώ, είναι η βούληση να ηρωοποιήσουμε την παρούσα στιγμή, το φευγαλέο παρόν. Έτσι ηρωικές μορφές σήμερα είναι όσοι επενδύουν στο εφήμερο.
Και επειδή στη συλλογική συνείδηση κατεξοχήν ήρωες είναι και οι καλλιτέχνες, ως τέτοιοι, λογαριάζονται σήμερα όσοι επενδύουν στην όλως εφήμερη -και υπερεκτιμημένη- τέχνη του φαγητού. Οι νέες ελίτ δεν συχνάζουν μόνο στα μέγαρα των άλλων, παλαιών τεχνών, αλλά και στους ναούς της νέας μαζικής τέχνης της γαστριμαργίας: τα λεγόμενα εστιατόρια της μοδός, τα οποία και νομιμοποιούν ως τέτοια με την παρουσία τους. Η γεύση προβάλλεται ως απόλυτη αισθητική εμπειρία, πάνω και πέρα από άλλες, λιγότερο υλικές, και επιπλέον προβάλλεται ως τύπος πνευματικής παραμυθίας.
Πάντα άλλωστε το να μοιράζεται κανείς τον επιούσιο καθιστούσε τη συνύπαρξη πιο ανεκτή. Ακόμα και η ερωτική εμπειρία, κατά πως λέει ο θυμόσοφος λαός, όχι μόνον έπεται της γευστικής και εξαρτάται από αυτήν. Στους χαλεπούς καιρούς μας, η επινοητικότητα των καλλιτεχνών του εφήμερου, τουτέστιν των μαγείρων, δεν έχει τελειωμό. Καθώς ο καπιταλισμός, όπως παραδίδει ο Σουμπέτερ «είναι μία απίθανη μηχανή παραγωγής ευημερίας, διότι ο πλούτος που παράγει ξεπερνά κατά πολύ τα ερείπια που αφήνει πίσω του», την ώρα που στην Αφρική πεθαίνουν κατά χιλιάδες από πείνα, στην ανατολική γωνιά της Εσπερίας βασιλεύει το σταμναγκάθι. Ένα ταπεινό αγριόχορτο που φύτρωνε στην Κρήτη έγινε ο ορισμός της ηδονής για τους ψαγμένους ουρανίσκους, φυσικά με το αζημίωτο.
Αντιστροφή συμβόλων, σε έναν κόσμο συνεχών ανατροπών; Ίσως. Όμως η Δύση είναι ακόμα μια κοινωνία αφθονίας. Και όπως έλεγε ένας παλιός δάσκαλος φιλοσοφίας, «ο ενήδονος και τρυφηλός βίος των καταναλωτικών κοινωνιών είναι λησμονιά. Η αφθονία των αγαθών είναι αφθονία λησμονιάς του ουσιώδους». Αλλά ο νεωτερικός άνθρωπος επινοεί διαρκώς νέους τρόπους διαφυγής από την κόλαση στην οποία κατοικεί. Είναι η μοίρα του, την εποχή της αντεπανάστασης.
